OVERLEVEN

Vorige week, tijdens de op televisie uitgezonden verkiezing van de leraar van het jaar, zeiden de drie bekroonde leerkrachten stuk voor stuk dat het lesgeven ‘fantastisch en inspirerend’ was, en: ‘een kind geeft zoveel terug’.
Dat blijkt (nog steeds) niet uit de romans over leraren.
‘Ik ben leraar, ik houd niet van kinderen’, zegt het hoofdpersonage in ‘Het zwart uit de mond van Madame Bovary’ (1974) van Willem Brakman. ‘Voor mij bestaat de hel uit schoolkinderen en Italianen.’
Iets milder staat het verwoord in de roman ‘Braaf meisje’ (2002) van Saskia Profijt, zelf ook in het onderwijs werkzaam, uit de mond van een onderwijzeres aan een basisschool: ‘Dat vind ik wel het vervelende van deze baan, hoor, die kinderen.’
Soms vraag je je af waarom Susan, het hoofdpersonage, in het onderwijs is gegaan. Dat vraagt ze zichzelf ook geregeld af. Omdat ze niets anders kon, luidt het antwoord. Ook dat zie je regelmatig in andere lerarenromans terug. Iemand die niet weet wat hij/zij wil worden, kiest maar voor het leraarschap.  Susan betrapt zich er af en toe op dat zij in de klas onvriendelijk reageert op de kinderen uit haar groep. ‘Er is geen onplezieriger gezicht dan een kind dat schrikt van de hardheid in jouw stem. Dat ze ineenkrimpen alsof je ze wilt slaan. Ik schrik er zelf van en constateer beschaamd dat ze nog bloost ook. Het is een oude truc van leraren en een die ik verfoei. ‘Doe je dat thuis ook?’ ‘Ja, ik heb tegen jou, ja!’ Val flink uit tegen één kind, de rest van de klas valt stil en jij kunt je hele frustratie over je ellendige leven kwijt, met een aandachtig publiek en een kansloze zondebok’.
Helaas gaat maar een klein deel van de roman over het werk op school, maar wat wordt beschreven is herkenbaar en bijna klassiek voor het verschijnsel ‘het desintegrerend leraarschap’, wat je veel bij lerarenpersonages in romans terugziet. Vaak lijdt men aan fundamentele levensproblemen: thuis gaat het niet goed, en wanneer de thuissituatie instabiel is, heeft dit zijn weerslag op het functioneren voor de klas, op school, tussen deze werelden kan men nog moeilijk schakelen.
Zo ook Susan. Zij heeft net haar vader verloren, ze heeft een moeilijke relatie met haar moeder, met haar problematische broer, de jarenlange relatie met de harteloze Mark is uiteengespat en haar nieuwe liefde Louis, een acteur, scheept haar op met zijn vrijblijvende kijk op trouw (hij heeft bij drie verschillende vrouwen kinderen verwekt) en zijn weigering zich echt in haar in te leven. Op school heeft ze het gevoel dat ze haar werk niet goed doet, dat het de andere leerkrachten allemaal beter afgaat. Is ze op school even beschikbaar voor de kinderen, dan drommen ze gelijk om haar heen. Thuis stapelt het nakijkwerk zich op. Problemen op school neemt ze mee naar huis, problemen thuis neemt ze mee naar school. Veel zaken zijn niet per definitie kenmerkend voor een onderwijsgevende, wel is er in de klas bijna geen gelegenheid om zich even terug te trekken, even tot rust te komen. Dat kan nu eenmaal niet, met al die kinderen die allemaal recht hebben op aandacht en begeleiding.
De twijfel slaat toe, en voor ze het weet zit ze op de bank bij de therapeute voor een loopbaantraject. Een therapeute die ook nog eens, denkt Susan, regelrecht van de  Bhagwanbeweging afkomstig lijkt. En die haar voorhoudt: ‘Sommige mensen zijn minder gevoelig dan anderen. En hoewel de gevoeliger soort erg waardevol is voor het onderwijs, is het onderwijs een veeleisend beroep voor hen.’
En dat is een opvatting die je vaker terugziet in verhalen over leerkrachten. De leraar die zich, om te kunnen overleven, heeft teruggetrokken achter een harnas van onverschilligheid houdt het blijkbaar langer vol.

Muziek van het moment: The Fall, 'The man whose head expanded'